मानव शरीर, वंशाणु, रोग, जैविक विकास र अपराध अनुसन्धान—यी सबैलाई जोड्ने एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक आधार हो डीएनए । अर्थात् ‘डियोक्सिरिबोनुसेलिक एसिड’ । कुनै व्यक्तिको शरीरमा रहेको डीएनएएले उसको जैविक पहिचानसँग सम्बन्धित सूचना बोकेको हुन्छ । यही कारण आज डीएनए परीक्षण चिकित्सा विज्ञानदेखि पितृत्व परीक्षण, हराएका व्यक्तिको पहिचान, विपद्मा मृत्यु भएकाको शव पहिचान र अपराध अनुसन्धानसम्म अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रविधि बनेको छ ।

तर डीएनएलाई केवल ‘अपराधी पहिचान गर्ने प्रविधि’का रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ । यो वास्तवमा जीवित प्राणीको विकास, वृद्धि, प्रजनन र वंशानुगत विशेषतासँग सम्बन्धित आनुवंशिक सूचना भण्डारण गर्ने अणु हो । यसको वैज्ञानिक इतिहास भने करिब डेढ सय वर्ष लामो छ ।

डीएनए भनेको के हो ?

डीएनए जीवित कोषिकाभित्र पाइने एउटा विशाल अणु हो, जसमा कुनै जीवको विकास र कार्य सञ्चालनका लागि आवश्यक आनुवंशिक सूचना हुन्छ । मानव शरीरमा अधिकांश डीएनए कोषिकाको केन्द्रभित्र क्रोमोसोमको रूपमा व्यवस्थित हुन्छ । डीएनएको संरचना दुई वटा घुमेका धागाजस्ता श्रृंखलाबाट बनेको हुन्छ, जसलाई डबल हेलिक्स भनिन्छ ।

डीएनएका आधारभूत एकाइलाई न्यूक्लियोटाइड भनिन्छ । प्रत्येक न्यूक्लियोटाइडमा चिनी, फस्फेट र चारमध्ये एउटा नाइट्रोजनयुक्त आधार हुन्छः एडेनिन (ए), थाइमिन (टी), ग्वानिन (जी) र साइटोसिन (सी) । यी आधारहरू निश्चित नियमअनुसार जोडिन्छन्ः ए सँग टी र जी सँग सी । यही आधारहरूको क्रमले आनुवंशिक सूचना निर्धारण गर्छ ।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, डीएनएलाई शरीर निर्माण र सञ्चालनका लागि आवश्यक ‘जैविक निर्देशन’को विशाल पुस्तकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । त्यस पुस्तकका विभिन्न भागलाई जीन भनिन्छ । जीनले प्रोटिन निर्माण तथा शरीरका विभिन्न जैविक प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ ।

डीएनएको खोजदेखि डबल हेलिक्ससम्म
डीएनएको इतिहास सन् १८६९ मा स्विस वैज्ञानिक फ्रेडरिक मिस्चरबाट सुरु हुन्छ । उनले सेतो रक्तकोषिकाबाट एउटा नयाँ पदार्थ अलग गरे, जसलाई सुरुमा ‘न्युक्लिन’ नाम दिइएको थियो । त्यतिबेला उक्त पदार्थ नै आनुवंशिक सूचनाको मुख्य वाहक हो भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूलाई थाहा थिएन ।

बीसौँ शताब्दीमा वैज्ञानिक प्रमाणहरू क्रमशः थपिँदै गए । सन् १९४४ मा ओस्वाल्ड एभरी र उनका सहकर्मीहरूले डीएनएले आनुवंशिक सूचना बोक्ने प्रमाण प्रस्तुत गरे । त्यसपछि सन् १९५२ मा अल्फ्रेड हर्सी र मार्था चेजको प्रयोगले पनि आनुवंशिक पदार्थका रूपमा डीएनएको भूमिकालाई बलियो प्रमाण दियो ।

त्यसपछि डीएनएको संरचना बुझ्ने काममा रोसलिन्ड फ्र्याङ्कलिन, मौरिस विल्किन्स, जेम्स वाट्सन र फ्रान्सिस क्रिकको अनुसन्धान महत्वपूर्ण रह्यो । एक्स–रे डिफ्र्याक्सनबाट प्राप्त प्रमाणसहित सन् १९५३ मा वाट्सन र क्रिकले डीएनएको डबल हेलिक्स संरचना प्रस्तुत गरे ।

त्यसपछि आनुवंशिकी र आणविक जीवविज्ञानमा तीव्र विकास भयो । डीएनएको अनुक्रम पढ्ने, जीन पहिचान गर्ने, रोगसँग सम्बन्धित आनुवंशिक परिवर्तन पत्ता लगाउने र अन्ततः सम्पूर्ण मानव जीनोम अध्ययन गर्ने प्रविधिहरू विकसित भए ।

डीएनए परीक्षण कसरी गरिन्छ ?

डीएनए परीक्षणको प्रकृति उद्देश्यअनुसार फरक हुन्छ । फरेन्सिक अनुसन्धानमा सामान्यतया रगत, वीर्य, लार, कपालको जराजस्ता जैविक नमुनाबाट डीएनए निकालिन्छ । त्यसपछि प्रयोगशालामा डीएनएलाई प्रशोधन गरी व्यक्तिको डीएनए प्रोफाइल तयार गरिन्छ ।

आधुनिक फरेन्सिक परीक्षणमा सर्ट ट्यानडम रिपिट (एसटीआर) महत्त्वपूर्ण छन् ।

डीएनएका केही निश्चित स्थानमा साना अनुक्रमहरू दोहोरिएका हुन्छन् । ती दोहोरिने इकाइको संख्या व्यक्तिपिच्छे फरक हुन सक्छ । विभिन्न एसटीआर स्थानको संयोजनबाट एउटा डीएनए प्रोफाइल तयार हुन्छ ।

यसलाई कहिलेकाहीँ ‘जेनेटिक फिङ्गरप्रिन्ट’ पनि भनिन्छ । तर यो सामान्य औँठाछापजस्तो हुँदैन । फरेन्सिक डीएनए प्रोफाइलले सम्पूर्ण जिनोम पढ्नेभन्दा पनि पहिचानका लागि अत्यधिक परिवर्तनशील निश्चित आनुवंशिक स्थानहरूको विश्लेषण गर्छ ।

डीएनए फिङ्गरप्रिन्टको जन्म

डीएनएलाई व्यक्तिको पहिचानका लागि प्रयोग गर्ने ठुलो सफलता बेलायती आनुवंशिकीविद् सर एलेक जेफ्रीजको अनुसन्धानबाट आयो । सन् १९८४ मा युनिभर्सिटी अफ लेस्टरको प्रयोगशालामा उनले मानव डीएनएको अत्यन्त फरक–फरक ढाँचा पहिचान गर्ने प्रविधि विकास गरे । यही प्रविधिलाई पछि डीएनए फिङ्गरप्रिन्टिङ भनियो ।

यसको पहिलो प्रयोग अपराध अनुसन्धानमा भने तुरुन्तै भएको थिएन । सन् १९८५ मा यसले आप्रवासन र पितृत्वसम्बन्धी विवाद समाधान गर्न सहयोग गर्‍यो । त्यसको अर्को वर्ष सन् १९८६ मा बेलायतको लेस्टरशायरमा भएको दुई किशोरीको बलात्कार तथा हत्याको अनुसन्धानमा यसको ऐतिहासिक प्रयोग भयो । डीएनएए परीक्षणले सुरुमा पक्राउ परेका व्यक्तिलाई निर्दोष देखायो र पछि ठुलो संख्यामा पुरुषहरूको नमुना परीक्षण गर्दै वास्तविक अपराधी कोलिन पिचफोर्क पहिचान गर्न सहयोग गर्‍यो । त्यस घटनाले फरेन्सिक विज्ञानमा डीएनएएको सम्भावनालाई विश्वव्यापी रूपमा स्थापित गर्‍यो ।

विज्ञानमा डीएनएको उपयोग

डीएनएएको उपयोग अपराध अनुसन्धानभन्दा धेरै व्यापक छ । पहिलो, चिकित्सा विज्ञानमा । केही आनुवंशिक रोगको कारण पत्ता लगाउन डीएनए परीक्षण उपयोगी हुन्छ । क्यान्सर, वंशाणुगत रोग तथा अन्य अवस्थासँग सम्बन्धित आनुवंशिक परिवर्तन पहिचान गर्न पनि आनुवंशिक परीक्षण प्रयोग गरिन्छ ।

दोस्रो, वंश र पितृत्व परीक्षणमा । बच्चा र सम्भावित जैविक अभिभावकबिचको आनुवंशिक समानता परीक्षण गरेर जैविक सम्बन्धको सम्भावना मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ ।

तेस्रो, मानव विकास र जनसंख्या अध्ययनमा । विभिन्न मानव समुदायबिचको आनुवंशिक विविधता र मानवको विकासक्रम अध्ययन गर्न डीएनए अत्यन्त उपयोगी छ ।

चौथो, जैविक संरक्षणमा । वन्यजन्तुको अवैध व्यापार तथा शिकारसम्बन्धी अनुसन्धानमा पनि डीएनए प्रयोग हुन्छ । प्रजाति पहिचानदेखि जनसंख्याको आनुवंशिक विविधता अध्ययनसम्म यसको उपयोग भइरहेको छ । युनिभर्सिटी अफ लेस्टरले पनि डीएनए फिङ्गरप्रिन्टिङको प्रयोग वन्यजन्तु फरेन्सिक र जैविक विविधताको अनुसन्धानसम्म विस्तार भएको उल्लेख गरेको छ ।

अपराध अनुसन्धानमा डीएनएएको शक्ति

अपराधस्थलमा अपराधीले छोडेको रगत, लार, वीर्य, छालाका कोषिका वा अन्य जैविक पदार्थबाट डीएनएए प्राप्त हुन सक्छ । त्यसलाई संदिग्ध व्यक्तिको नमुनासँग तुलना गर्दा अनुसन्धानमा महत्त्वपूर्ण प्रमाण प्राप्त हुन सक्छ । डीएनए प्रोफाइललाई डेटाबेसमा राखेर पहिलेका अन्य अपराधस्थलबाट प्राप्त नमुनासँग पनि तुलना गर्न सकिन्छ ।

अमेरिकामा सीओडीआईएस (कम्बाइन्ड डीएनए इन्डेक्स सिस्टम) जस्ता प्रणालीले विभिन्न डीएनए प्रोफाइललाई डेटाबेसमा राखेर अपराध अनुसन्धानमा सहयोग गर्छन् । एफबीआईका अनुसार अमेरिकी राष्ट्रिय डीएनएए डेटाबेस प्रणालीको विकास १९९० को दशकमा भयो र सन् १९९८ मा नेसनल डीएनए इन्डेक्स सिस्टम सञ्चालनमा आयो ।

डीएनएको अर्को महत्वपूर्ण भूमिका निर्दोष व्यक्तिलाई मुक्त गराउन पनि हो । कुनै व्यक्तिको डीएनए अपराधस्थलको नमुनासँग नमिलेमा त्यसले अनुसन्धानको दिशालाई परिवर्तन गर्न र गलत आरोपबाट बचाउन सहयोग गर्न सक्छ ।

तर डीएनए भनेको ‘अन्तिम सत्य’ होइन

डीएनए परीक्षण अत्यन्त शक्तिशाली भए पनि यसलाई त्रुटिहीन वा अपराधको प्रत्यक्ष प्रमाणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । विशेष गरी थोरै मात्रामा प्राप्त ‘टच डीएनए’, धेरै व्यक्तिको डीएनए मिसिएको नमुना, दूषित नमुना वा लामो समयपछि बिग्रिएको जैविक नमुनाको विश्लेषण जटिल हुन सक्छ ।

आधुनिक प्रविधिले केही कोषिकाबाट पनि डीएनए प्रोफाइल निकाल्न सक्ने भएकाले संवेदनशीलता बढेको छ, तर यसले ‘डीएनए’ अर्थात् एक व्यक्तिको डीएनए अप्रत्यक्ष रूपमा अर्को वस्तुमा पुग्ने सम्भावना पनि महत्त्वपूर्ण बनाएको छ ।

उदाहरणका लागि, कुनै वस्तुमा कसैको डीएनए भेटिनु मात्रले उसले त्यो वस्तु अपराध गर्ने क्रममा प्रयोग गरेको प्रमाणित गर्दैन । डीएनए त्यहाँ कसरी पुग्यो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

धेरै व्यक्तिको डीएनए मिसिएको नमुनामा ‘ड्रप–इन’, ‘ड्रप–आउट’ लगायतका सांख्यिकीय जटिलता आउन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा विशेषज्ञहरूले ‘लाइकलिहुड रेसियो’ तथा ‘प्रोबाबलिस्टिक जेनोटाइपिङ’ जस्ता सांख्यिकीय विधि प्रयोग गर्छन् ।

त्यसैले अदालतमा डीएनए प्रमाणको अर्थ ‘यो व्यक्ति नै अपराधी हो’ भन्ने सीधा निष्कर्षभन्दा पनि ‘उपलब्ध नमुना र परिकल्पनाबिच आनुवंशिक प्रमाणले कति बलियो सम्बन्ध देखाउँछ’ भन्ने वैज्ञानिक प्रश्नसँग जोडिन्छ । अन्तिम निर्णय अन्य प्रमाण र सम्पूर्ण घटनाक्रमको सन्दर्भमा गरिनुपर्छ ।

डीएनएको भविष्य

डीएनए विज्ञान अहिले परम्परागत फिङ्गरप्रिन्टिङभन्दा धेरै अगाडि बढिसकेको छ । नेक्स्ट–जेनेरेसन सिक्वेन्सिङ (एनजीएस)ले डीएनएको धेरै विस्तृत अनुक्रम अध्ययन गर्न सम्भव बनाएको छ । फरेन्सिक क्षेत्रमा यसले कम मात्रामा वा केही हदसम्म बिग्रिएको डीएनएबाट थप सूचना प्राप्त गर्ने सम्भावना बढाएको छ ।

त्यसैगरी जीन सम्पादन, सीआरआईएसपीआर प्रविधि, आनुवंशिक रोगको उपचार, व्यक्तिगत चिकित्सा र जैविक अनुसन्धानले डीएनएएको प्रयोगलाई नयाँ चरणमा पुर्‍याइरहेका छन् । तर यसको साथमा गोपनीयता, आनुवंशिक डाटाको सुरक्षा, राज्य वा निजी संस्थाले नागरिकको डीएनए प्रयोग गर्ने सीमा तथा गलत व्याख्याबाट उत्पन्न हुने जोखिम पनि बढेका छन् । अन्ततः डीएनएको कथा विज्ञानको एउटा असाधारण यात्राको कथा हो । सन् १८६९ मा एउटा अज्ञात जैविक पदार्थको पहिचानदेखि आज अपराधी खोज्ने, निर्दोषलाई मुक्त गर्ने, मृतक पहिचान गर्ने, वंश पत्ता लगाउने र रोगको आनुवंशिक आधार बुझ्ने अत्याधुनिक प्रविधिसम्म यसले यात्रा गरिसकेको छ ।