राष्ट्रिय काठमाडौँ  : स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) सभापति रवि लामिछाने परिवारसहित ३ दिने धार्मिक भ्रमणका लागि भारत गएका छन् ।

उनको भ्रमण तालिकामा उत्तराखण्डको नैनीतालस्थित कैँची धाम र आसामको गुवाहाटीस्थित कामाख्या देवी मन्दिर समावेश छन् ।  

हिन्दू धर्ममा विशेष आध्यात्मिक महत्त्व राख्ने यी दुवै तीर्थस्थलका आ–आफ्नै धार्मिक मान्यता, इतिहास र विशेषता छन् ।

कैँची धाम सन्त नीम करोली बाबासँग जोडिएको प्रसिद्ध आश्रम हो भने कामाख्या देवी मन्दिर हिन्दू धर्मको प्रमुख शक्तिपीठमध्ये एक मानिन्छ ।  

एउटा स्थल हनुमान भक्तिसँग जोडिएको छ भने अर्को देवी शक्तिको आराधना र तान्त्रिक साधनाका लागि प्रसिद्ध छ । दुवै स्थल भारतका विभिन्न भागबाट मात्रै नभई विदेशबाट समेत श्रद्धालु र पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने धार्मिक गन्तव्य हुन् ।

लामिछानेको भ्रमण व्यक्तिगत तथा धार्मिक प्रकृतिको रहेको रास्वपाले जनाएको छ । भ्रमणका क्रममा उनले पार्टीको कार्यबाहक सभापतिको जिम्मेवारी भने कसैलाई दिएका छैनन् ।

पार्टीका महामन्त्री विपिन आचार्यका अनुसार निजी भ्रमण भएकाले कार्यबाहक सभापति तोक्न आवश्यक नठानिएको हो । यसअघि लामिछानेले केही विदेश भ्रमणमा उपसभापतिलाई कार्यबाहक सभापतिको जिम्मेवारी दिएका थिए ।

सहकारी ठगी मुद्दामा पुर्पक्षका लागि थुनामा रहँदा उनले उपसभापति डीपी अर्याललाई कार्यबाहक बनाएका थिए । २०८० माघमा भारत भ्रमणमा जाँदा उपसभापति डा. स्वर्णिम वाग्लेलाई कार्यबाहक जिम्मेवारी दिएका थिए ।

गत जेठमा भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) अध्यक्ष नितिन नवीनको निमन्त्रणामा ५ दिने भारत भ्रमणमा जाँदा भने उनले कार्यबाहक सभापति तोकेका थिएनन् ।

यसपटक पनि सोही अभ्यासलाई निरन्तरता दिएका छन् । लामिछाने भारतमा रहेका बेला उपसभापति डा. वाग्ले पनि भारत भ्रमणमै छन् भने अर्की उपसभापति सोविता गौतम नेपालमै छिन् । तर गौतमलाई पनि कार्यबाहकको जिम्मेवारी दिइएको छैन ।

राजनीतिक जिम्मेवारी र पार्टी सञ्चालनको विषयभन्दा अलग लामिछानेको यसपटकको भ्रमणले धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्त्व बोकेका २ भारतीय तीर्थस्थललाई चर्चामा ल्याएको छ ।

कैँची धाम : नीम करोली बाबाको आश्रमदेखि विश्वव्यापी चर्चासम्म

भारतको उत्तराखण्ड राज्यको नैनीताल जिल्लामा पर्ने कैँची धाम हिन्दू सन्त नीम करोली बाबा अर्थात् नीम करौली बाबासँग जोडिएको प्रसिद्ध आध्यात्मिक आश्रम हो ।

कुमाउँ क्षेत्रको पहाडी वातावरणमा रहेको आश्रम शान्ति, ध्यान, हनुमान भक्ति र आध्यात्मिक साधनाका लागि परिचित छ ।

कहाँ छ कैँची धाम ?

कैँची धाम नैनीताल–अल्मोडा सडकखण्डमा पर्छ । यो नैनीतालबाट करिब १७ किलोमिटर र भवालीबाट करिब ९ किलोमिटर टाढा छ । पहाडको हरियाली, नदी आसपासको प्राकृतिक वातावरण र शान्त परिवेशले यसलाई धार्मिक भ्रमणसँगै आन्तरिक शान्ति खोज्नेहरूका लागि पनि आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ ।

यस स्थानको नाम ‘कैँची धाम’ रहनुमा पनि भौगोलिक विशेषता जोडिएको छ । सडकका २ तीखा घुम्ती कैँचीको आकारजस्तो देखिने भएकाले यस ठाउँको नाम कैँची धाम रहन गएको मानिन्छ ।

नीम करोली बाबासँगको इतिहास

कैँची धामको स्थापना सन् १९६४ मा नीम करोली बाबाले गरेका थिए । यहाँ रहेको हनुमान मन्दिरको प्रतिष्ठा सन् १९६४ जुन १५ मा गरिएको थियो । त्यसयता यो स्थल नीम करोली बाबाका अनुयायी तथा हनुमान भक्तहरूको प्रमुख तीर्थस्थलका रूपमा विकसित भएको छ ।

नीम करोली बाबा भारतका प्रसिद्ध आध्यात्मिक सन्तमध्ये एक मानिन्छन् । उनका अनुयायीहरूले सेवा, प्रेम, भक्ति र मानव कल्याणलाई उनको शिक्षाको प्रमुख आधारका रूपमा व्याख्या गर्छन् । कैँची धाममा हनुमानको आराधना, भजन, प्रार्थना र आध्यात्मिक गतिविधि सञ्चालन हुने गर्छन् ।

स्टिभ जब्सदेखि मार्क जुकरबर्गसम्मको सम्बन्ध

कैँची धामले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चा पाउनुको एउटा प्रमुख कारण विश्वप्रसिद्ध व्यक्तित्वहरूसँग जोडिएको यसको सम्बन्ध हो । एप्पलका सहसंस्थापक स्टिभ जब्स सन् १९७० को दशकमा भारत भ्रमणका क्रममा नीम करोली बाबाको आध्यात्मिक परम्पराप्रति आकर्षित भएका थिए ।

फेसबूकका सहसंस्थापक मार्क जुकरबर्गले पनि भारत भ्रमणका क्रममा कैँची धाम पुगेको अनुभवबारे सार्वजनिक रूपमा बताएका थिए । उनको भारत भ्रमणका क्रममा स्टिभ जब्सले यस स्थलको भ्रमण गर्न दिएको सुझावसमेत चर्चामा आएको थियो ।

प्रविधि, व्यवसाय र उद्यमशीलताको विश्वमा प्रभावशाली मानिने व्यक्तित्वहरूको यस स्थलसँग जोडिएको प्रसंगले कैँची धामलाई परम्परागत धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर पनि परिचित बनाएको छ ।

यद्यपि उनीहरूको भ्रमणलाई आश्रमको आध्यात्मिक महत्त्वसँग जोडेर हेर्नु र कुनै विशेष उपलब्धिको प्रत्यक्ष कारण मान्नु फरक विषय हुन् ।

कैँची धामको विशेषता ?

कैँची धामको प्रमुख विशेषता यहाँको हनुमान मन्दिर र नीम करोली बाबाको आध्यात्मिक परम्परा हो । श्रद्धालुहरू यहाँ पूजा, प्रार्थना र दर्शनका लागि पुग्छन् । आश्रमको प्राकृतिक परिवेश र तुलनात्मक रूपमा शान्त वातावरणले पनि यसको आकर्षण बढाएको छ ।

प्रत्येक वर्ष १५ जुनमा आश्रमको स्थापना दिवसका अवसरमा ठूलो संख्यामा श्रद्धालु भेला हुन्छन् । यस अवसरमा विशेष धार्मिक कार्यक्रम र भण्डारा आयोजना गरिन्छ ।

दर्शनका लागि जानेहरूले आश्रमको तत्कालीन नियम र समयतालिका बुझेर जानु उपयुक्त हुन्छ । विशेष पर्व तथा भीडभाडका दिनमा दर्शनको व्यवस्था परिवर्तन हुन सक्छ ।

कामाख्या देवी मन्दिर : शक्तिपीठ र तान्त्रिक साधनाको प्रमुख केन्द्र

भारतको आसाम राज्यको गुवाहाटीस्थित नीलाचल पर्वतमा रहेको कामाख्या देवी मन्दिर हिन्दू धर्मको प्रमुख शक्तिपीठमध्ये एक हो । देवी शक्तिको आराधना हुने मन्दिर धार्मिक आस्था, पौराणिक मान्यता र तान्त्रिक साधनाका कारण विशेष महत्त्व राख्छ ।

कामाख्या मन्दिरको विशेषता अन्य धेरै हिन्दू मन्दिरभन्दा फरक छ । यहाँ देवीको सामान्य मूर्ति वा प्रतिमाको सट्टा प्राकृतिक शिलारूपमा रहेको योनि प्रतीकको पूजा गरिन्छ । यसलाई देवीको सिर्जनात्मक शक्ति र स्त्री ऊर्जाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।

कहाँ छ कामाख्या देवी मन्दिर ?

कामाख्या देवी मन्दिर आसामको प्रमुख सहर गुवाहाटीमा नीलाचल पर्वतमा अवस्थित छ । पहाडको टाकुरोमा रहेको यस मन्दिरबाट गुवाहाटी सहर र आसपासको भूभागको दृश्य देख्न सकिन्छ ।

भारतका विभिन्न राज्यबाट श्रद्धालुहरू यहाँ दर्शनका लागि पुग्छन् । विशेषगरी नवरात्र, दुर्गापूजा र अम्बुवाची मेलाका बेला मन्दिर क्षेत्रमा ठूलो चहलपहल हुन्छ ।

किन मानिन्छ शक्तिपीठ ?

हिन्दू पौराणिक मान्यताअनुसार सतीदेवीको शरीरका विभिन्न अंग पृथ्वीका अलग–अलग स्थानमा खसेपछि ती स्थल शक्तिपीठका रूपमा स्थापित भएका हुन् । कामाख्या मन्दिर पनि यही धार्मिक परम्परासँग जोडिएको छ ।

लोकप्रिय धार्मिक मान्यताअनुसार सतीदेवीको योनि यस क्षेत्रमा खसेको थियो । त्यसैले यहाँ देवीको सिर्जनात्मक शक्तिको प्रतीकका रूपमा योनि आकारको प्राकृतिक शिलाको पूजा गरिन्छ ।

परम्परागत रूपमा ५१ शक्तिपीठमध्ये एक मानिने कामाख्या मन्दिर शक्तिको उपासनाका लागि महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो । शक्तिपीठको संख्या र तिनको सूची भने विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ तथा परम्पराअनुसार फरक पर्न सक्छ ।

मूर्ति होइन, प्राकृतिक शिलाको पूजा

कामाख्या मन्दिरको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष यसको गर्भगृह हो । यहाँ देवीको मानवाकार मूर्ति छैन । गर्भगृहभित्र रहेको प्राकृतिक योनि आकारको शिलालाई देवीको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ ।

त्यहाँ भूमिगत जलस्रोतबाट पानी आइरहने धार्मिक स्थल रहेको बताइन्छ । श्रद्धालुहरू यसलाई देवी शक्तिसँग जोडेर हेर्छन् ।

यो पूजा परम्परा हिन्दू धर्ममा प्रकृति, सृष्टि र प्रजनन शक्तिलाई महत्त्व दिने मान्यतासँग सम्बन्धित छ । यस अर्थमा कामाख्या मन्दिर केवल एउटा धार्मिक स्थल मात्र नभई देवी शक्तिको विशेष प्रतीकात्मक व्याख्या प्रस्तुत गर्ने तीर्थस्थल पनि हो ।

अम्बुवाची मेला : कामाख्याको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण

कामाख्या मन्दिरको सबैभन्दा प्रसिद्ध धार्मिक पर्व अम्बुवाची मेला हो । यो पर्व सामान्यतया जुन महिनाको आसपास, नेपाली पात्रोअनुसार असारतिर पर्छ ।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार यस अवधिमा पृथ्वी माताको रजस्वला हुने विश्वास गरिन्छ । यही मान्यतासँग जोडेर मन्दिर केही दिनका लागि बन्द गरिन्छ र त्यसपछि विशेष धार्मिक विधिसहित पुन: खोलिन्छ ।

पृथ्वीको उर्वरता, सृष्टि र स्त्री शक्तिसँग जोडिएको यो पर्व भारतका विशिष्ट धार्मिक परम्परामध्ये एक मानिन्छ । अम्बुवाची मेलाका बेला भारतका विभिन्न भागबाट साधुसन्त, तान्त्रिक साधक र सर्वसाधारण श्रद्धालु गुवाहाटी पुग्छन् ।

यो धार्मिक मान्यतामा आधारित परम्परा हो । यसको व्याख्या श्रद्धालु, धार्मिक सम्प्रदाय र सांस्कृतिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ ।

तन्त्र साधनाको केन्द्र

कामाख्या देवी मन्दिरलाई भारतको प्रमुख तान्त्रिक साधना केन्द्रमध्ये एक मानिन्छ । यहाँ शाक्त परम्परा अर्थात् देवीलाई सर्वोच्च शक्तिका रूपमा मान्ने धार्मिक धाराको प्रभाव छ ।

तन्त्र परम्परामा देवी शक्तिलाई सृष्टि, ऊर्जा र चेतनासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । यही कारण कामाख्या मन्दिर तान्त्रिक साधना, शक्ति उपासना र धार्मिक अध्ययनमा रुचि राख्नेहरूका लागि विशेष महत्त्वको स्थल बनेको छ ।

मन्दिरसँग जोडिएका विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान र परम्पराले यसलाई अन्य प्रसिद्ध हिन्दू मन्दिरभन्दा विशिष्ट बनाएका छन् ।

कैँची धाम र कामाख्यामा के फरक ?

यी दुवै स्थल हिन्दू धार्मिक आस्थाका प्रमुख केन्द्र हुन् । तर तिनको धार्मिक परम्परा र आकर्षणको आधार फरक छ ।

कैँची धाम मुख्यत: नीम करोली बाबाको आध्यात्मिक परम्परा, हनुमान भक्ति, आश्रम जीवन र ध्यानसँग जोडिएको छ । प्राकृतिक वातावरण र अन्तर्राष्ट्रिय चर्चित व्यक्तित्वहरूको भ्रमणले यसको पहिचानलाई थप व्यापक बनाएको छ ।

कामाख्या देवी मन्दिर भने देवी शक्तिको उपासना, शक्तिपीठसम्बन्धी पौराणिक मान्यता, प्राकृतिक शिलाको पूजा र तान्त्रिक साधनाका कारण प्रसिद्ध छ । अम्बुवाची मेला यसको प्रमुख धार्मिक आकर्षण हो ।

कैँची धाममा हनुमानको प्रतिमासहितको मन्दिर र आश्रम परम्परा प्रमुख छ भने कामाख्यामा प्राकृतिक योनि प्रतीकको पूजा गरिन्छ । एउटा स्थल सन्तको आध्यात्मिक शिक्षासँग जोडिएको छ भने अर्को देवी शक्तिको आराधनाको विशिष्ट केन्द्र हो ।

रविको धार्मिक भ्रमणको अर्थ

रास्वपा सभापति लामिछानेको कैँची धाम र कामाख्या देवी मन्दिर भ्रमणलाई अहिले पारिवारिक तथा धार्मिक यात्राका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । यी २ स्थानको छनोटले भ्रमणलाई भारतका फरक धार्मिक परम्परासँग जोडेको छ ।

तर भ्रमणको धार्मिक उद्देश्य, कुनै विशेष मनोकामना वा राजनीतिक निर्णयसँग यसको सम्बन्धबारे लामिछानेले सार्वजनिक रूपमा केही बताएका छैनन् । त्यसैले यसलाई कुनै निश्चित राजनीतिक वा व्यक्तिगत उद्देश्यसँग जोडेर निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुन्छ ।

राजनीतिक दलका सभापतिको विदेश भ्रमण हुँदा पार्टीको नेतृत्व कसले सम्हाल्छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ । यसपटक लामिछानेले कार्यबाहक सभापति नतोकेपछि रास्वपाको आन्तरिक अभ्यास पनि चर्चामा आएको छ ।  

तर उनको भ्रमणको मूल प्रकृति निजी धार्मिक रहेको छ । अर्कोतिर १ जना उपसभापति डा. स्वर्णिम वाग्ले पनि भारतमै छन् ।