काठमाडौं :  इरान र ओमानबिच होर्मुज जलडमरूबाट व्यापारिक जहाजको सुरक्षित आवतजावत पुनः सञ्चालन गर्ने विषयमा भइरहेको कूटनीतिक वार्ता सकारात्मक दिशामा अघि बढेको दुवै पक्षकाे संकेतपछि मध्यपूर्वमा जारी युद्धको प्रभाव कम हुने आशा बढेको छ। तर, त्यही समयमा यमननजिकै रेड सीमा भारतीय व्यापारिक जहाजमाथि भएको आक्रमणले क्षेत्रीय समुद्री सुरक्षाको जोखिम भने अझै गम्भीर रहेको देखाएको छ।

इरानले ओमानसँगको वार्ता ‘सकारात्मक’ रूपमा अघि बढिरहेको जनाएको छ। अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले पनि होर्मुज जलडमरू पुनः खोल्ने विषयमा वार्तामा प्रगति भएको बताएका छन्। अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टले समेत सम्झौता ‘आज वा भोलि’ नै हुनसक्ने सम्भावना औँल्याएका छन्।

होर्मुज खोल्ने प्रयासमा कूटनीतिक सक्रियता
पछिल्ला दिनमा होर्मुज संकट समाधानका लागि अमेरिका, इरान, ओमान र कतारबिच कूटनीतिक सम्पर्क तीव्र भएको छ। कतारका अमिर शेख तमिम बिन हमाद अल थानीले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग वार्ता गरेका छन्। कतारले सबै पक्षसँग सम्पर्क गरी युद्धको कूटनीतिक समाधान खोज्न मध्यस्थता भइरहेको जनाएको छ।

Laxmi sunrise bank
अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार मुख्य उद्देश्य होर्मुज हुँदै व्यापारिक तथा ऊर्जा ढुवानीका लागि सुरक्षित मार्ग सुनिश्चित गर्नु हो। तर, वार्ताका सबै विषयमा सहमति भइसकेको छैन। विशेषगरी जहाजको सुरक्षित प्रवेश तथा निकास, मार्ग सञ्चालनको स्वरूप र इरानले त्यसका लागि लिने शुल्कसम्बन्धी विषय अझै संवेदनशील छन्।होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऊर्जा ढुवानी मार्गमध्ये एक हो। यहाँ लामो समयसम्म जहाज आवतजावत अवरुद्ध हुँदा तेल तथा ग्यासको आपूर्ति, विश्व बजार र ढुवानी लागतमा ठुलो असर पर्न सक्छ।

तेलको मूल्यमा गिरावट, बजारमा आशावादी सङ्केत

होर्मुज पुनः सञ्चालन हुनसक्ने सम्भावनाले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा तत्काल प्रतिक्रिया देखिएको छ। ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल ८० डलरभन्दा तल झरेको छ। युद्धको उत्कर्षमा यो मूल्य १०० डलरभन्दा माथि पुगेको थियो।

तेलको मूल्य घट्दा पेट्रोलियम पदार्थ, विद्युत् उत्पादन र ढुवानी लागतमा राहत पुग्ने सम्भावना हुन्छ। विश्वभर उपभोक्ताले इन्धनको मूल्यसँगै वस्तु तथा सेवाको मूल्यमा पनि यसको प्रभाव महसुस गर्न सक्छन्।

अमेरिकी सेयर बजारमा पनि सकारात्मक प्रभाव देखिएको छ। मंगलबार डाउ जोन्स औद्योगिक औसत ५४ हजारभन्दा माथि पुगेर नयाँ कीर्तिमानमा बन्द भएको रिपोर्ट गरिएको छ। यद्यपि, होर्मुजसम्बन्धी सम्झौता असफल भएमा तेल तथा वित्तीय बजारमा पुनः अस्थिरता आउनसक्ने जोखिम कायम छ।

अमेरिकी नौसेनाको ‘ब्लकेड’ र व्यापारिक जहाज

यसैबीच अमेरिकी सेनाले जुलाईको मध्यदेखि हालसम्म ४५ वटा व्यापारिक जहाजलाई आफ्नो भनाइअनुसार इरानविरुद्धको ‘ब्लकेड’अन्तर्गत मार्ग परिवर्तन गराएको जनाएको छ। यसले होर्मुज संकट केवल सैन्य विषय नभई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र समुद्री यातायातको ठुलो समस्या बनेको सङ्केत गर्छ।

कूटनीतिक प्रयास सफल भएमा व्यापारिक जहाजलाई सुरक्षित रूपमा होर्मुज पार गराउने व्यवस्था क्रमशः सामान्य बनाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ। तर, इरान र अमेरिकाबिचका व्यापक राजनीतिक तथा सुरक्षा मतभेद समाधान नभएसम्म समुद्री मार्ग पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुने विषयमा अझै अनिश्चितता छ।

रेड सीमामा भारतीय व्यापारिक जहाजमाथि आक्रमण

होर्मुजमा कूटनीतिक प्रगतिको खबर आइरहेकै बेला यमननजिकै रेड सीमामा भारतीय व्यापारिक जहाजमाथि आक्रमण भएको छ।भारतीय झण्डावाहक ‘फाइज नुरे ओलिया’ नामको जहाज यमनको अल–हुदैदाहनजिकै आक्रमणमा परेको र पछि डुबेको रिपोर्ट छ। जहाजमा रहेका १४ जना चालकदलका सदस्यलाई भने उद्धार गरिएको छ। उनीहरूमध्ये १३ जना भारतीय र एक जना यमनी नागरिक रहेको बताइएको छ।

रिपोर्टअनुसार जहाजलाई यमनको पश्चिमी तटबाट करिब १३ समुद्री माइल दक्षिणतर्फ विस्फोटक पदार्थ बोकेको डुङ्गाले आक्रमण गरेको थियो। आक्रमणपछि जहाज गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भई डुबेको हो।

यस घटनाले रेड सी र बाब अल–मन्देब क्षेत्रमा व्यापारिक जहाजमाथि रहेको सुरक्षा जोखिम फेरि उजागर गरेको छ। यस क्षेत्रमा विगतदेखि नै यमनका हुथी विद्रोहीसँग सम्बन्धित आक्रमणका कारण अन्तर्राष्ट्रिय जहाजहरूले वैकल्पिक र लामो समुद्री मार्ग प्रयोग गर्दै आएका छन्।

एउटै क्षेत्रमा दुई फरक सङ्केत

होर्मुजमा कूटनीतिक समाधानको सम्भावना बढ्नु र रेड सीमामा अर्को व्यापारिक जहाजमाथि आक्रमण हुनु मध्यपूर्वको समुद्री सुरक्षाको जटिल तस्बिर हो।

होर्मुज जलडमरूमध्यमा तनाव कम भए पनि रेड सी र बाब अल–मन्देब क्षेत्रमा जारी सुरक्षा चुनौतीले विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा जोखिम कायम राख्न सक्छ। यी दुवै समुद्री मार्ग एसिया, मध्यपूर्व, अफ्रिका र युरोपबिचको व्यापारका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्।

त्यसैले इरान–ओमान वार्तामा प्रगति हुनु विश्व बजारका लागि सकारात्मक सङ्केत भए पनि त्यसलाई क्षेत्रीय युद्ध अन्त्यतर्फको निर्णायक मोडका रूपमा हेर्न भने अझै चाँडो हुनेछ।

अबको मुख्य प्रश्न

अहिले सबैभन्दा ठुलो प्रश्न होर्मुज जलडमरूमध्य कहिले र कुन शर्तमा पूर्ण रूपमा खुल्छ भन्ने हो। अमेरिकी अधिकारीहरूले छिट्टै सम्झौता हुनसक्ने सङ्केत दिएका छन्, तर इरान र अमेरिकाबिचका सबै विवाद समाधान भएको अवस्था छैन।

यदि सुरक्षित समुद्री मार्गसम्बन्धी सहमति कार्यान्वयनमा आयो भने विश्व तेल बजारमा थप राहत, ढुवानी लागतमा कमी र लगानीकर्ताको विश्वास बढ्न सक्छ। तर सम्झौता असफल भयो वा समुद्री मार्गमा पुनः ठुलो सैन्य तनाव उत्पन्न भयो भने तेलको मूल्य, बीमा शुल्क, जहाजको मार्ग र विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा पुनः ठुलो दबाब पर्न सक्छ।यस अर्थमा होर्मुजमा चलिरहेको कूटनीति र रेड सीमामा भइरहेको समुद्री हिंसा अहिले मध्यपूर्व युद्धको आर्थिक तथा सुरक्षा प्रभावका दुई विपरीत तस्बिर बनेका छन्।